زیارت‌نامه
زیارت‌نامه متنی دعایی است که هنگام زیارت پیامبر(ص)، ائمه(ع)، امامزادگان و برخی شخصیت‌های دینی خوانده می‌شود. این متون معمولاً مشتمل بر سلام و اظهار احترام به زیارت‌شونده آغاز می‌شوند و در آنها به فضائل و جایگاه دینی او، اظهار باورهای اعتقادی و درخواست شفاعت و تقرب به خداوند پرداخته می‌شود.[۱] زیارت‌نامه‌ها، به‌ویژه متون منسوب به معصومان(ع)، افزون‌بر کارکرد عبادی، دربردارنده آموزه‌هایی درباره خداشناسی، پیامبرشناسی و امام‌شناسی هستند و از منابع بیان و انتقال معارف شیعه به شمار می‌روند.[۲]
زیارت‌نامه‌ها از نظر انتساب به معصومان(ع) به دو دسته مأثوره و غیرمأثوره تقسیم می‌شوند. زیارت‌نامه مأثور متنی است که در منابع، به یکی از معصومان(ع) منسوب و از آنان نقل شده باشد؛ مانند زیارت امین‌الله، زیارت جامعه کبیره، زیارت وارث و زیارت اربعین.[۳] در مقابل، زیارت‌نامه غیرمأثور متنی است که انتساب آن به معصومان(ع) ثابت نشده باشد.[۴] برخی زیارت‌نامه‌ها برای خواندن در کنار مزار و برخی برای زیارت از راه دور نیز وارد شده‌اند؛[۵] برای نمونه، زیارت پیامبر(ص) در روز میلاد آن حضرت و زیارت عاشورا را می‌توان از راه دور نیز قرائت کرد.
زیارت‌نامه‌ها از نظر زمان و مورد استفاده نیز یکسان نیستند. برخی، مانند زیارت اربعین، به مناسبت یا زمان خاصی اختصاص دارند؛[۶] در حالی که برخی دیگر، مانند زیارت جامعه کبیره، در زمان‌های مختلف برای زیارت ائمه(ع) خوانده می‌شوند.[۷] همچنین بعضی زیارت‌نامه‌ها به زیارت یک شخصیت یا امام خاص اختصاص دارند، اما برخی، مانند زیارت جامعه کبیره، برای زیارت همه ائمه(ع) کاربرد دارند.[۸]
محتوای زیارت‌نامه‌ها تنها به سلام و اظهار ارادت محدود نیست، بلکه در آنها آموزه‌های اعتقادی، فضائل و جایگاه پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) و برخی وظایف و ارزش‌های دینی بیان شده است. به‌عنوان نمونه در زیارت جامعه کبیره، از اقامه نماز، پرداخت زکات، امر به معروف، نهی از منکر و جهاد در راه خدا به‌عنوان ویژگی‌های اهل‌بیت(ع) یاد شده است.[۹] همچنین، در این زیارت بر پیروی از سنت پیامبر(ص) و پایبندی به فرائض و احکام الهی تأکید شده است.[۱۰] در مقابل، برائت از دشمنان اهل‌بیت(ع)، ستمگران به آنان، انکارکنندگان حق ایشان و غاصبان حقوق آنان نیز در متن زیارت گزارش شده است.[۱۱]
از زیارت‌نامه‌های مشهور، صلوات خاصه امام رضا(ع) است. متن آن چنین است:
| « | اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی عَلِی بْنِ مُوسَی الرِّضَا الْمُرْتَضَی الْإِمَامِ التَّقِی النَّقِی وَ حُجَّتِک عَلَی مَنْ فَوْقَ الْأَرْضِ وَ مَنْ تَحْتَ الثَّرَی الصِّدِّیقِ الشَّهِیدِ صَلَاةً کثِیرَةً نَامِیةً زَاکیةً مُتَوَاصِلَةً مُتَوَاتِرَةً مُتَرَادِفَةً کأَفْضَلِ مَا صَلَّیتَ عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَوْلِیائِک.[۱۲]
بارالها، درود و رحمت فرست بر علی بن موسی، رضا و پسندیده، پیشوای پارسا و منزه و حجت تو بر هرکس روی زمین است و هرکس زیر خاک. بسیار راستگو و شهید. درود و رحمتی فراوان و کامل و بابرکت و متصل و پیوست و پیاپی و دنبال هم. همچون بهترین رحمتی که بر یکی از اولیائت فرستادی.[۱۳] |
» |
| کتاب | پدیدآورنده | قرن تألیف | توضیح |
|---|---|---|---|
| کامل الزیارات | ابن‌قولویه قمی | چهارم | از کهن‌ترین منابع شیعه درباره زیارت و فضائل و آداب آن. |
| المزار | شیخ مفید | پنجم | از آثار مرتبط با زیارت و آداب و متون زیارتی. |
| مصباح المتهجد | شیخ طوسی | پنجم | مشتمل بر اعمال عبادی، دعاها و زیارت‌نامه‌ها. |
| المزار الکبیر | ابن‌مشهدی | هفتم | از منابع مهم زیارات و متون زیارتی. |
| مصباح الزائر | سید بن طاوس | هفتم | از منابع مرتبط با اعمال زیارتی و زیارت‌نامه‌ها. |
| البلد الامین | ابراهیم کفعمی | نهم | مشتمل بر دعاها، اذکار و برخی متون زیارتی. |
| تحفة الزائر | علامه مجلسی | یازدهم | مشتمل بر دعاها و زیارت‌نامه‌ها. |
| بحارالانوار، ج۱۰۱، «کتاب المزار» | علامه مجلسی | یازدهم | به زیارت‌نامه‌های نقل‌شده از معصومان اختصاص دارد. |
| زاد المعاد | علامه مجلسی | یازدهم | دارای ۱۴ باب است که باب یازدهم آن به زیارات پیامبر اکرم(ص) و امامان شیعه اختصاص دارد. |
| مفاتیح الجنان | شیخ عباس قمی | چهاردهم | از کتاب‌های دعایی شیعه که بخشی از آن به زیارت و زیارت‌نامه‌های معصومان، امامزادگان و برخی بزرگان شیعه اختصاص دارد و زیارت‌نامه‌هایی برای حمزه، سلمان فارسی، حضرت معصومه(س)، مسلم بن عقیل و هانی بن عروه نیز در آن نقل شده است.[۱۴] |
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طوسی، تهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به طوسی، تهذیب، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ طوسی، تهذیب ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۱۱۳.
- ↑ مجلسی، زاد المعاد، ۱۴۲۳ق، ج۱، ص۲۶۰.
- ↑ شمس‌الدین، انصارالحسین، ۱۴۰۷ق، ص۱۵۵.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۷ش، ص۶۴۲
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۷.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۷ش، ص۴۸۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۹، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۰۹.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ترجمه الهی قمشه‌ای، ۱۳۹۴ش، ص۸۲۴.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۷ش، ص۴۲۰-۷۷۷.
منابع
- ابن‌قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف، دار المرتضویة، ۱۳۵۶ش.
- شمس‌الدین، محمدمهدی، انصارالحسین دراسة عن شهداء ثورة الحسین الرجال و الدلالات، المؤسسة البعثة، تهران، ۱۴۰۷ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، مَن لا یَحضَرُهُ الفقیه، تحقیق و تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزهٔ علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، مصحح: حسن موسوی خرسان، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۴۰۷ق.
- قمی، عباس، مفاتیح الجنان، قم، مشعر، ۱۳۸۷ش.
- کفعمی، ابراهیم بن علی، البلد الامین، بیروت، مؤسسة الأعلمی، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، بِحارُ الاَنوارِ الجامعةُ لِدُرَرِ اَخبارِ الاَئمةِ الاَطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد - مفتاح الجنان، تعریب و تعلیق علاءالدین الاعلمی، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۲۳ق.